Lesidee: Hoe kan de Stemwijzer je mening bepalen?

Steeds meer Nederlanders bepalen hun stem via een stemhulp, zoals KiesKompas, Stemwijzer of een van de meer dan tien andere stemhulpen. Maar zijn die stemhulpen wel zo betrouwbaar? Of beïnvloeden ze onze keuzes?

Hoe kan de Stemwijzer je mening bepalen?

Dit lesidee is in een serie goed te combineren met de volgende les: Hoe overtuig je met maar één woord?

Hoe werkt een stemhulp?

Er zijn twee soorten stemhulpen, Voting Advice Applications (VAAs) en Voting Engagement Tools (VETs). Bij een stemhulp van de eerste categorie wordt de gebruiker langs een serie partijstandpunten over beleidsthema’s geloodst. Op basis van de reactie van de gebruiker volgt vervolgens een advies voor de meest passende partij of partijen. Dat advies is gebaseerd op de hoeveelheid overeenkomsten tussen de stemmer en de partij. Naast VAAs zijn er ook VETs, een voorbeeld daarvan is KiesKompas. Een VET biedt niet een advies als uitkomst, maar plaatst de gebruiker in het politieke landschap, waarna de stemmer zelf een keuze maakt uit de omliggende partijen.

De ontwikkeling van een stemhulp

Voordat een stemhulp online komt, wordt een heel proces doorlopen. De meeste stemhulpen nemen bijvoorbeeld niet alle partijen die zich hebben aangemeld bij de Kiesraad op, maar maken daaruit een selectie waarbij in ieder geval zittende partijen worden opgenomen en daarnaast (nieuwe) partijen die structureel een of meerdere zetels krijgen in de (grote) peilingen. Ook moeten de partijen standpunten hebben die betrekking hebben op het grootste deel van de thema’s. Op die manier worden one-issuepartijen uitgesloten van deelname.

Welke thema’s komen aan de orde?

De volgende vraag is welke stellingen aan de orde komen. Stemwijzer kiest voor stellingen die ten minste één voorstander en ten minste één tegenstander hebben, terwijl niet te veel partijen neutraal tegenover het thema staan. Ook moet er een spreiding onder thema’s zijn. KiesKompas analyseert niet alleen partijprogramma’s, maar ook websites van politiek leiders en interviews. Op basis van een computergestuurde tekstanalyse bekijken ze welke thema’s het vaakst aan de orde komen. Inhoudsexperts lezen de stukken ondertussen ook; zij bepalen of een thema interessant genoeg is om te behandelen. Vanuit beide bronnen, computer- en expertgestuurd, wordt vervolgens een lijst van 35 tot 55 stellingen geformuleerd. Ook bij KiesKompas geldt: de stellingen moeten discrimineren, wat betekent dat er voldoende voor- en tegenstanders voor de stelling moeten zijn.

De hypotheekrente ‘afschaffen’ of ‘niet beperken’

Valence framing heeft betrekking op het positief of negatief formuleren van stellingen. Je kunt bijvoorbeeld stellen dat de hypotheekrente ‘afgeschaft’ moet worden, maar ook dat de hypotheekrente ‘niet beperkt moet worden’. Als je het over wegen hebt kun je de stelling ‘er moeten meer wegen komen’ tegenover ‘er moet bezuinigd worden op wegen’ zetten. Deze formulering heeft een effect op het antwoord van de stemmer: in een op de drie gevallen blijkt de formulering van de vraag van invloed te zijn. Dat effect is vaak in dezelfde richting – stemmers antwoorden vaker ‘oneens’ op negatief geformuleerde vragen, zoals ‘het begrotingstekort mag niet meer dan drie procent bedragen’, dan ‘eens’ op positief gestelde vragen, zoals ‘het begrotingstekort mag meer dan drie procent bedragen’.

Veiligheid of immigratie?

Stellingen kunnen vanuit verschillende invalshoeken geïnterpreteerd worden. Je kunt een stelling over het dragen van niqaabs bijvoorbeeld scharen onder veiligheid, maar ook onder immigratie. Dat noemen we issue framing. De effecten van issue framing zijn kleiner dan die van valence framing; in slechts een van de acht gevallen is er sprake van een effect door issue framing. Respondenten zijn bijvoorbeeld meer geneigd om links te antwoorden, wanneer een stelling onder een sociaal kopje geplaatst wordt.

Stemhulpen hebben meer invloed dan je denkt

Je ziet het: een stemhulp heeft meer invloed dan je denkt. Niet alleen wordt niet iedere partij die zich aanmeldt opgenomen in de stemhulp, ook zijn er andere factoren van invloed, zoals de manier waarop de stellingen geformuleerd worden. Zelfs de categorie waarin een vraag geschaard wordt, blijkt invloed te hebben op de manier waarop stemmers de vraag beantwoorden.

Verder lezen?

Graaf, J. de (2010). The irresistible rise of Stemwijzer. In: L. Cedroni & D. Garzia (Eds.). Voting advice applications in Europe: the state of the art (pp. 35-46). Napoli: Scriptaweb.

Holleman, B., Kamoen, N. & Vreese, C. de (2013). Stemadvies via internet: antwoorden, attitudes en stemintenties. Tijdschrift voor Taalbeheersing, 35(1), 25-46.

NOS. (13 maart 2018). Voor iedereen die stemhulp nog gaat gebruiken, let even op. Geraadpleegd op 13 maart 2018 van https://nos.nl/googleamp/artikel/2222105-voor-iedereen-die-stemhulp-nog-gaat-gebruiken-let-even-op.html

Pol, J. van der (2016). Voting wiser: the effect of Voting Advice Applications on political understanding. Universiteit van Amsterdam: proefschrift.

RTL Nieuws. (15 maart 2017). Twijfel je nog? Hier alle kieswijzers op een rij. Geraadpleegd op 15 mei 2017 van https://www.rtlnieuws.nl/nederland/politiek/twijfel-je-nog-hier-alle-kieswijzers-op-een-rij

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *